Đạo đức công vụ khi dùng AI có thể gói trong năm nguyên tắc: trung thực về những gì mình và công cụ đã làm, khách quan với người dân, bảo mật thông tin, tôn trọng người được phục vụ, và liêm chính trong học tập, thi cử, đánh giá. Đó không phải là đạo đức mới, mà là các chuẩn mực công vụ vốn có trong pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức, nay được đặt vào một công cụ mới làm việc rất nhanh và rất trơn.
Bài này không nhắc lại các quy định mà bạn đã học. Nó đi thẳng vào những tình huống mà AI làm cho ranh giới trở nên mờ, nơi một người tử tế vẫn có thể làm sai chỉ vì không kịp nghĩ. Mỗi tình huống là ví dụ giả định, kèm hướng xử lý để bạn tự đối chiếu.
Năm nguyên tắc nền
Trung thực. Không trình bày sản phẩm của AI như thể đó là kết quả khảo sát, nghiên cứu hay ý kiến của người thật. Khi lãnh đạo hỏi số liệu này lấy ở đâu, câu trả lời phải đúng sự thật. Trung thực cũng gồm việc không dùng AI để làm đẹp báo cáo thành tích quá thực tế.
Khách quan. Mọi người dân được đối xử bình đẳng theo quy định. Không dùng AI để phân loại, đánh giá, dự đoán về một người dân cụ thể nhằm quyết định cách đối xử với họ, nhất là khi công cụ đó chưa được cơ quan thẩm định và chưa có căn cứ pháp lý.
Bảo mật. Tài liệu mật, hồ sơ công dân, dữ liệu cá nhân, tài liệu nội bộ chưa công bố không bao giờ đi vào công cụ AI công cộng. Đây là nghĩa vụ pháp lý, không phải lựa chọn cá nhân.
Tôn trọng người dân. Văn bản trả lời, hướng dẫn gửi người dân phải đúng, dễ hiểu và có người chịu trách nhiệm. Một câu trả lời máy móc, sai trường hợp, gửi đi mà không ai đọc lại là thiếu tôn trọng người đã tin vào cơ quan nhà nước.
Liêm chính. Không dùng AI để làm hộ bài thu hoạch bồi dưỡng, bài thi, sáng kiến, tài liệu xét thăng hạng mà mình phải tự làm. Những thứ này đo năng lực của chính bạn; để công cụ làm thay là gian dối với cơ quan đánh giá.
Mười tình huống ở cơ quan và hướng xử lý
Mười tình huống dưới đây đều là ví dụ giả định, được dựng từ những việc rất bình thường trong một tuần làm việc. Cột cuối là hướng xử lý phù hợp với các nguyên tắc ở trên; quy chế cụ thể của cơ quan bạn luôn được ưu tiên.
| Tình huống | Nguyên tắc liên quan | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Cần báo cáo gấp, định dán bảng danh sách hộ được hỗ trợ vào chatbot nhờ viết nhận xét | Bảo mật | Bỏ hết cột tên, địa chỉ, số định danh; chỉ đưa số tổng đã được phép công khai, hoặc tự viết |
| AI gợi ý một câu "tỷ lệ hài lòng của người dân đạt mức cao" mà không có khảo sát nào | Trung thực | Xoá câu đó; chỉ nêu đánh giá có số liệu hoặc nguồn rõ ràng |
| Người dân hỏi qua cổng góp ý, định gửi nguyên câu trả lời AI soạn | Tôn trọng | Đọc lại, đối chiếu quy định áp dụng cho đúng trường hợp, sửa giọng văn, rồi mới gửi |
| Đồng nghiệp đề xuất dùng AI chấm "mức độ đáng tin" của người nộp hồ sơ dựa trên lời khai | Khách quan | Không làm; xử lý hồ sơ theo thành phần và điều kiện quy định, ý kiến khác trình lãnh đạo |
| Được giao viết bài thu hoạch sau lớp bồi dưỡng, định để AI viết trọn | Liêm chính | Tự viết; có thể nhờ AI góp ý cách trình bày sau khi đã có bài của mình |
| Lãnh đạo hỏi nội dung phát biểu do ai chuẩn bị | Trung thực | Nói rõ phần mình soạn, phần có dùng công cụ hỗ trợ và phần đã kiểm |
| Nhận được tệp ghi âm cuộc họp, định đưa vào ứng dụng chép lời miễn phí | Bảo mật | Chỉ dùng công cụ cơ quan cho phép, cuộc họp phải được phép ghi âm, nội dung mật thì không |
| AI dịch sai tên một thủ tục trong hướng dẫn gửi người nước ngoài | Tôn trọng | Kiểm thuật ngữ với tài liệu chính thức, nhờ người thạo ngôn ngữ đọc lại trước khi phát hành |
| Định dùng AI viết bình luận ủng hộ cơ quan trên mạng xã hội bằng tài khoản ảo | Trung thực | Không làm; truyền thông của cơ quan qua kênh chính thức, danh tính rõ ràng |
| Thấy đồng nghiệp dán hồ sơ công dân vào chatbot trên điện thoại | Bảo mật | Nhắc ngay, nhẹ nhàng; nếu đã lỡ, báo theo quy trình sự cố của cơ quan |
Đọc lại cả mười dòng, bạn sẽ thấy không tình huống nào cần đến kiến thức kỹ thuật sâu. Tất cả đều giải quyết được bằng một câu hỏi trước khi làm: việc này có đúng với chuẩn mực mình đã cam kết khi bước vào công vụ không, nếu bỏ đi phần "có AI" ra khỏi tình huống.
Vì sao AI làm cho người tử tế dễ làm sai
Phần lớn vi phạm liên quan đến AI ở nơi làm việc không đến từ ý xấu. Chúng đến từ ba đặc điểm của công cụ. Thứ nhất, AI nhanh, nên người dùng không có quãng dừng tự nhiên để suy nghĩ; trước đây muốn gửi hồ sơ cho ai đó phải in, phải chuyển, có thời gian ngẫm lại, còn bây giờ chỉ là một thao tác dán. Thứ hai, AI trơn tru, nên sản phẩm của nó trông như đã được kiểm; người đọc dễ hạ thấp cảnh giác. Thứ ba, AI riêng tư, vì người dùng trò chuyện một mình với màn hình, cảm giác như đang ghi chép cá nhân chứ không phải đang chuyển dữ liệu cho một bên thứ ba.
Hiểu ba đặc điểm này giúp bạn đặt "điểm dừng" vào đúng chỗ. Trước khi dán bất kỳ thứ gì, dừng lại. Trước khi gửi bất kỳ thứ gì AI viết ra ngoài, đọc lại. Trước khi coi một con số là thật, hỏi nó ở đâu ra. Ba điểm dừng đơn giản này chặn được phần lớn tình huống trong bảng trên.
Đạo đức công vụ trong thời AI vì thế không chỉ là biết đúng sai, mà là xây thói quen để cái đúng xảy ra cả khi bạn mệt, vội, và không ai nhìn.
Minh bạch với cấp trên và đồng nghiệp về việc dùng AI
Chưa có quy định chung bắt buộc công chức phải khai báo mọi lần dùng AI. Tuy vậy, có những tình huống mà minh bạch là cách làm đúng tinh thần trung thực công vụ: khi sản phẩm sẽ được ký ban hành, khi được hỏi về nguồn, khi kết quả có ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân, khi đồng nghiệp tiếp tục dựa vào sản phẩm của bạn để làm phần tiếp theo.
Minh bạch không có nghĩa là xin lỗi vì đã dùng công cụ. Một câu ngắn kiểu "phần tổng hợp này có dùng công cụ hỗ trợ, số liệu đã đối chiếu với báo cáo của các đơn vị, căn cứ đã tra trên cơ sở dữ liệu văn bản" là đủ và còn cho thấy bạn làm việc cẩn thận. Lãnh đạo biết bạn dùng gì sẽ có cơ sở để tin hoặc yêu cầu kiểm thêm, và cơ quan có kinh nghiệm thật để xây dựng quy chế.
Ngược lại, giấu việc dùng AI rồi để lộ ra khi có sai sót sẽ làm mất lòng tin nhiều hơn chính sai sót đó. Trong môi trường công vụ, lòng tin của cấp trên và đồng nghiệp là thứ quyết định bạn được giao việc gì.
Khi quy chế cơ quan chưa nói tới AI
Nhiều cơ quan chưa có quy chế riêng. Trong khoảng trống đó, bạn có thể tự đặt cho mình một bộ nguyên tắc dựa trên quy định chung, và nếu được, góp ý để cơ quan xây dựng quy chế chính thức.
- Áp dụng quy định hiện có về bảo vệ bí mật nhà nước, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và quy chế văn thư như thể chúng đã nhắc tới AI, vì về bản chất chúng có áp dụng.
- Không dùng tài khoản AI cá nhân cho việc có dữ liệu cơ quan; chỉ dùng cho kiến thức chung, luyện tập, nội dung đã công khai.
- Hỏi lãnh đạo trực tiếp trước khi dùng AI cho một loại việc mới, ghi nhận câu trả lời.
- Ghi chép những lần dùng AI có ích và những lần suýt sai, để làm tư liệu khi cơ quan lấy ý kiến xây dựng quy chế.
- Nếu thấy rủi ro chung, như nhiều người cùng dùng một ứng dụng không rõ nguồn gốc, báo với bộ phận phụ trách công nghệ thông tin thay vì im lặng.
- Tôn trọng quyết định của cơ quan, kể cả khi cơ quan chọn chưa cho dùng; đề xuất bằng văn bản nếu bạn thấy có lý do chính đáng để thay đổi.
Danh mục an toàn tài liệu và danh mục chuyển đổi số của trang có thêm hướng dẫn về nội dung một quy chế dùng AI ở cơ quan, nếu bạn được giao tham gia soạn.
Đạo đức công vụ là lợi thế, không chỉ là ràng buộc
Nhìn từ góc phát triển nghề nghiệp, người giữ được chuẩn mực khi dùng công cụ mới là người được giao những việc khó và nhạy cảm. Lãnh đạo không thể giao một hồ sơ quan trọng cho người từng để lọt dữ liệu, dù người đó soạn văn bản rất nhanh. Ngược lại, người được biết đến là cẩn thận, minh bạch, không bao giờ trình con số không có nguồn, sẽ được tin trong cả những việc mà AI không chạm tới.
Khi công cụ ngày càng giỏi, khoảng cách giữa hai người công chức không còn nằm ở chỗ ai viết nhanh hơn mà ở chỗ ai đáng tin hơn. Đó là lý do đạo đức công vụ, vốn bị coi là phần lý thuyết trong các lớp bồi dưỡng, đang trở thành kỹ năng thực hành quan trọng nhất của người làm việc ở cơ quan nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI sửa câu chữ trong báo cáo có cần nói với lãnh đạo không?
Sửa chính tả, câu chữ ở mức như phần mềm soạn thảo thì ít ai coi là cần nói. Khi AI tham gia vào nội dung, như viết phần đánh giá, tổng hợp số liệu, đề xuất giải pháp, thì nên minh bạch, nhất là với văn bản sẽ ký ban hành. Quy chế cơ quan có quy định riêng thì làm theo.
Dùng AI viết hộ bài thu hoạch lớp bồi dưỡng có bị xử lý không?
Tuỳ quy chế của cơ sở đào tạo, bồi dưỡng và mức độ. Về nguyên tắc, nộp bài không phải của mình như bài của mình là thiếu trung thực. Kể cả khi không bị phát hiện, bạn mất chính cơ hội học, và kiến thức đó sẽ thiếu đúng lúc bạn cần dùng trong công việc.
Có được dùng AI để soạn câu trả lời mẫu cho người dân không?
Được, nếu dựa trên quy định đã công khai, không đưa hồ sơ của người dân cụ thể vào công cụ, và có người đọc lại, chịu trách nhiệm trước khi dùng. Câu trả lời mẫu nên được duyệt một lần rồi dùng nhiều lần, thay vì để AI sinh câu trả lời mới cho mỗi người.
Thấy cấp trên dùng AI không đúng quy định thì nên làm gì?
Góp ý trực tiếp, lịch sự, dựa trên quy định cụ thể, ví dụ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nếu rủi ro lớn và góp ý không được tiếp thu, có thể phản ánh qua kênh phù hợp của cơ quan. Tránh bàn tán sau lưng hay đăng lên mạng, vì làm vậy không giải quyết được rủi ro.
Đạo đức công vụ khi dùng AI có khác gì với doanh nghiệp?
Nguyên tắc bảo mật và trung thực giống nhau, nhưng công chức có thêm trách nhiệm với quyền lợi của người dân và với thẩm quyền nhà nước. Một văn bản sai ở cơ quan có thể ảnh hưởng đến nhiều người cùng lúc và đến lòng tin vào cơ quan công quyền, nên chuẩn mực cao hơn.
Có nên khuyên người dân dùng AI để tự tìm hiểu thủ tục không?
Có thể gợi ý như một cách để hiểu khái niệm chung, nhưng luôn nhắc người dân rằng thông tin chính xác về thủ tục nằm ở cổng dịch vụ công và tại bộ phận tiếp nhận. Đừng để người dân hiểu rằng câu trả lời của AI có giá trị như hướng dẫn của cơ quan.